Afgoderij: de geschiedenis van een afgod, haar opkomst, heerschappij en voortgang
Afgoderij is een zonde die zeer diep in het menselijk hart is geworteld. Wij hoeven niet ver te zoeken om daarvan de meest overtuigende bewijzen te vinden. Dat getuigt de ervaring van elke eeuw en van elk werelddeel. Maar wij vinden het bewijs ook waar wij het het minst zouden verwachten: de heersende zonde van een volk dat de grootst mogelijke bewijzen had gekregen van de goddeloosheid en dwaasheid ervan. Dat volk had de sterkste getuigenissen van het bestaan, de grootheid en de macht van God.
Het verbaast ons soms bij het lezen van de geschiedenis van Gods oude volk, zoals die in de geïnspireerde bladzijden is opgetekend. Na zulke wonderbaarlijke en herhaalde openbaringen van Zijn tegenwoordigheid, heerlijkheid en majesteit bleven zij zich telkens weer buigen voor stokken en stenen. Zij hadden alle plagen van Egypte gezien en waren door een uitdrukkelijk wonder door de Rode Zee getrokken. Zij leefden dagelijks van het manna dat uit de hemel viel en van het water dat uit de rots stroomde. Zij hoefden overdag alleen maar omhoog te kijken om de wolkkolom te zien en ’s nachts de vuurkolom, die de aanwezigheid van Jehova in hun midden toonden.
Toch vielen zij neer voor een gouden kalf, omdat Mozes talmde om van de berg af te komen. Zij zeiden: Dit zijn uw goden, Israel! die u uit Egypteland opgevoerd hebben (Exodus 32:4). Dat vervult ons inderdaad met verbazing.
Deze zonde brak telkens weer bij hen uit, door hun hele geschiedenis heen tot de Babylonische ballingschap. Zij deden dat ondanks alle waarschuwingen van hun profeten, alle verschrikkelijke oordelen van God en al hun herhaalde gevangenschappen. En zij deden het ondanks hun herhaalde verlossingen, die veel eerder dit kwaad hadden kunnen genezen. Als er al ander bewijs ontbrak, toont dit dat het een ziekte is die diep ingeworteld zit in de hele gesteldheid van de gevallen mens.
Als dat zo is, en tenzij de menselijke natuur is veranderd, waarvoor noch de Schrift noch de ervaring enig bewijs geeft, dan moet de ziekte nu even sterk in het hart van de mens zitten als ooit. Zit zij er, dan moet zij zich ook tonen. Een ziekte die tot de aard van de mens behoort kan immers niet in de ziel zijn zonder zich te vertonen, evenmin als er ziekte in het lichaam kan zijn zonder zichtbare verschijnselen.
Het is waar dat de ziekte niet precies in dezelfde vorm uitbreekt. Het is waar dat men nu geen gouden kalveren meer aanbidt, of het kalf in elk geval niet, als het goud maar wel wordt aangebeden. Ook vereren protestanten geen beelden van hout, koper of steen. Maar het is buiten alle tegenspraak waar dat rang, bezit, mode, eer en de mening van de wereld nu evenzeer worden vergood als Baäl en Moloch eens in Judea en Juggernaut nu op de vlakten van Hindostan. Dat geldt ook voor alles wat de lust van het vlees, de lust van de ogen en de grootsheid van het leven voedt. Het wordt nu evenzeer vergood.
Maar wat is afgoderij? Om die vraag te beantwoorden stellen wij een andere vraag. Wat is een afgod? Is dit niet de kern van wat het woord uitdrukt? Een afgod neemt in onze waardering en genegenheid, in onze gedachten, woorden en wegen, in ons vertrouwen en onze afhankelijkheid, in onze aanbidding en toewijding de plaats in die alleen aan God toekomt. Alles wat voor ons is wat alleen de Heere zou moeten zijn, dat is voor ons een afgod.
Het is waar dat deze afgoden bijna even sterk verschillen als de eigen neigingen van verschillende mensen. Maar zoals in oude en nieuwe tijden de grovere afgoden van hout en steen onnoemelijk talrijk waren en zijn in aantal, soort, vorm en grootte, zo is het ook met die innerlijke afgoden waarvan de uiterlijke slechts symbolen en afbeeldingen zijn.
Niets is te laag of te dierlijk geweest, te groot of te klein, te edel of te gemeen, of de mens heeft het aanbeden. Dat gold alles van de zon die in haar glans wandelt tot een slang, een aap, een ui of een stuk lap. Deze bedoelde afbeeldingen van het Goddelijke waren slechts de uiterlijke symbolen van wat de mens innerlijk aanbad. Want de innerlijke afgod ging vooraf aan de uiterlijke en de vingers sneden slechts uit wat de verbeelding eerder had bedacht. De grove stoffelijke afgod is dus slechts een symbool van het innerlijk van de mens. Dat geldt voor een Apollo, ‘het standbeeld dat de wereld betovert’, evenzeer als voor een Afrikaanse fetisj.
In dat innerlijk zijn bepaalde gevoelens en neigingen aanwezig, evenals overgeleverde herinneringen. De zonde heeft die verdraaid en verlaagd maar niet uitgeblust. Zo zijn er het besef van een goddelijke Schepper, de vrees voor Zijn toorn en rechtvaardigheid en een vaag geloof in een toestand van geluk of ellende na de dood. Daarbij komt de verantwoording aan Hem voor onze daden en de plicht tot godsdienstige aanbidding. Uit deze natuurlijke godsdienst in de mens, een overblijfsel van de val, sproot het eerste denkbeeld van afgoderij. Want toen de oorspronkelijke kennis van God verloren was, zocht het verstand van de mens een vervanging, en die vervanging is een afgod. Dit woord duidt, evenals het verwante woord ‘beeld’, een gestalte of figuur aan, een afbeelding of gelijkenis van God.
Hiertegen is daarom het tweede gebod van de Decaloog gericht. Toen dit denkbeeld, God af te beelden door een zichtbaar beeld, eenmaal was gevestigd door de gezamenlijke kracht van verdorven verstand en geweten, zocht de verlaagde mens spoedig kanalen voor zijn lusten en driften. Daarin kon de godsdienst die lusten en driften dan wijden. Zo werd het duivelse denkbeeld bedacht en uitgevoerd om van de ZONDE een god te maken. Bloedvergieten, wellust, diefstal en elke andere misdaad werden feitelijk tot goden gemaakt met namen als Mars, Venus en Mercurius. Daarop volgde de afschuwelijke conclusie dat deze goden meer geëerd werden naarmate er meer zonde werd bedreven.
Moeten wij ons verbazen over de afschuwelijke verlaging van de heidense wereld en de volledige ondergang van de zedelijke beginselen door de aanbidding van afgoden? Of over Gods rechtvaardige afkeer en toorn tegen afgoderij? Maar bij dit deel van het onderwerp hoeven wij niet lang stil te staan. Er is een andere vorm van afgoderij die veel dichter bij huis ligt. Dat is niet de afgoderij van een oude heiden of een hedendaagse hindoe, maar die van een christen.
Afgoderij is de eigenlijke adem van de vleselijke gezindheid. De Schrift spreekt van den ouden mens, die verdorven wordt door de begeerlijkheden der verleiding (Efeze 4:22). Alles waarnaar hij verlangt en dorst, waardoor hij voldaan wordt of waarmee hij bezig is, dat is zijn afgod. Voor zover een christen onder de invloed staat van deze vleselijke gezindheid, deze oude mens, dit boze hart van ongeloof, deze gevallen Adamsnatuur en dit lichaam van zonde en dood, buigt hij zich neer voor de afgod die in de kamers van het beeldenwerk is opgericht. Al deze uitdrukkingen zijn Schriftwoorden voor één en dezelfde zaak.
Er is een oud Latijns spreekwoord dat liefde en hoest twee dingen zijn die onmogelijk te verbergen zijn. Zo kan een afgod weliswaar even zorgvuldig in het hart verborgen zijn als de terafim van Laban in het zadeltuig van de kameel of het efod en het gegoten beeld in het huis van Micha (Richteren 18:14). Toch wordt hij ontdekt aan de liefde die men hem toont. Dat gaat even zeker als de onderdrukte hoest van de longpatiënt niet kan ontsnappen aan het oor van de arts.
Als wij maar eerlijk tegenover onszelf willen zijn, hoeven wij ook niet ver te gaan om ieder onze eigen afgod te vinden. Wij zien dan wat hij is, hoe diep hij ligt, welke aanbidding hij ontvangt, welke eer hij geniet en welke genegenheid hij helemaal opeist. Laat ik mijzelf vragen: Wat heb ik het meest lief? Weet ik daarop nauwelijks een antwoord, laat ik mijzelf dan een andere vraag stellen. Waaraan denk ik het meest? In welke richting vloeien mijn gedachten gewoonlijk als ik ze niet beteugel? Want gedachten stromen naar de afgod zoals water naar de laagste plek in een veld.
Gaan de gedachten voortdurend naar de boerderij, de winkel, de zaak of de belegging, naar de man, de vrouw of het kind, dan is dat de afgod. Hetzelfde geldt voor alles wat de lust of de hoogmoed voedt, de wereldsgezindheid of de hebzucht, de eigenwaan of de zelfbewondering.
Zo’n afgod trekt als een magneet de gedachten van de geest naar zich toe.
Uw afgod hoeft niet de mijne te zijn en de mijne niet de uwe. En toch kunnen wij beiden afgodendienaars zijn. U kunt mijn afgod verachten of zelfs haten en zich verbazen hoe ik zo dwaas of zo zondig kan zijn dat ik hem aan mijn borst druk. En ik kan mij verbazen hoe een deelgenoot van de genade zo inconsequent kan zijn dat hij zo’n dwaze afgod als de uwe liefheeft. U kunt mij veroordelen en ik u. En het woord van Gods genade en het oordeel van een levend geweten veroordelen ons beiden.
O, hoe velerlei en hoe talrijk zijn die afgoden! De ene mens kan een verfijnde smaak en een gevormde geest bezitten. Boeken, geleerdheid, letterkunde, talen en algemene kennis zijn dan zijn afgod. Muziek, zang en instrumentaal, kan de afgod van een tweede zijn. Die klinkt hem zo zoet in de oren en de melodieuze tonen van stem of instrument wekken zulke innerlijke gevoelens van genot dat muziek in al zijn gedachten is. Uren brengt hij door met het voortbrengen van die harmonische klanken, die vergaan zodra ze worden uitgesproken. Schilderkunst, beeldhouwkunst, bouwkunst en de schone kunsten in het algemeen kunnen de Baäl zijn, de overheersende hartstocht van een derde.
Poëzie met haar gloeiende gedachten, brandende woorden, hartstochtelijke uitingen, levendige beelden, melodieuze cadans en aanhoudende stroom van alles wat schoon is in taal en uitdrukking kan de vreugde van een vierde zijn. Wetenschap, wiskundig of werktuigkundig, kan de ijverige najaging van een vijfde zijn. Dit zijn de hoogste vluchten van de menselijke geest. Dit zijn niet de lage afgoden van het dronken feestmaal, de platte grap of het vrolijke avondmaal. Het is ook niet die minder verlagende maar verslappende afgod van slaap en luiheid, alsof de hoogste genietingen van het leven die van de zwijnen in het hok waren.
Een afgod moet men niet bewonderen om zijn schoonheid of verfoeien om zijn lelijkheid. Men moet hem haten omdat hij een afgod is. U mensen uit de middenstand, die kunst en wetenschap, taal en geleerdheid verguist zoals u de kroeg en het balveld verguist, kunt toch een afgod hebben. Uw tuin, uw prachtige rozen, uw verbena’s en fuchsia’s, die alle zorg en aandacht vragen van een baby op de arm, kunnen uw afgod zijn. Of uw mooie kinderen, die zo worden bewonderd als zij over straat lopen.
Of uw nieuwe huis met al het nieuwe meubilair. Of uw zoon die het zo goed doet in zaken, of uw dochter die zo gerieflijk is getrouwd. Of uw lieve man die zo algemeen wordt gerespecteerd en het nu zo goed doet op de boerderij. Of uw eigen nog dierbaardere ZELF, dat zoveel voeding, kleding en aandacht nodig heeft. Wie zal de duizenden afgoden tellen die die gedachten tot zich trekken en die genegenheden opeisen die alleen de Heere toekomen?
Misschien wordt u niet ontdekt. Uw afgod kan zo verborgen of zo eigenaardig zijn dat al onze pogingen om hem aan te raken u en hem ongedeerd hebben gelaten. Zult u dan concluderen dat u er geen hebt? Zoek dieper en kijk nauwkeuriger. Hij ligt niet te diep voor het oog van God en is niet te verborgen voor de ogen van een tedere conscientie, gezalfd met goddelijke oogzalf. Verborgen liefde is de diepste van alle liefde. Verborgen ziekten zijn de ongeneeslijkste van alle ziekten. Doorzoek elke plooi van uw hart totdat u hem vindt.
Misschien is hij niet zo groot en niet zo lelijk als die van uw buurman. Maar een afgod blijft een afgod en een beeld blijft een beeld, of het nu zo klein is dat het in de jaszak kan worden gedragen of zo groot als een reusachtig standbeeld.
Elk mens heeft zijn afgod, maar niet ieder mens ziet hem. Weinigen zuchten eronder.
De afgod die mij het dierbaarst is,
wat die ook mag wezen,
help mij hem uit mijn hart te rukken
en U alleen te aanbidden.
October 1855
“Dear children, keep yourselves from idols.” — 1 John 5:21
Idolatry is a sin very deeply rooted in the human heart. We need not go very far to find of this the most convincing proofs. Besides the experience of every age and every climate, we find it where we would least expect it—the prevailing sin of a people who had the greatest possible proofs of its wickedness and folly, and the strongest evidences of the being, greatness, and power of God.
It amazes us sometimes in reading the history of God’s ancient people, as recorded in the inspired page, that, after such wondrous and repeated displays of his presence, glory, and majesty, they should again and again bow down before stocks and stones. That those who had witnessed all the plagues of Egypt had passed through the Red Sea by an explicit miracle, were daily living on manna that fell from heaven and water that gushed out of the rock, who had but to look upward by day to behold the pillar of the cloud, and by night the pillar of fire to manifest the presence of Jehovah in their midst—that this people, because Moses delayed coming down from the Mount, should fall down before a golden calf, and say, “These are your gods, O Israel, which brought you up out of the land of Egypt,” does indeed strike our minds with astonishment.
And that this sin should break forth in them again and again through their whole history down to the period of the Babylonish captivity, in spite of all the warnings of their prophets, all the terrible judgments of God, all their repeated captivities, and, what would be far more likely to cure it, all their repeated deliverances, does indeed show, if other proof were lacking, that it is a disease deeply rooted in the very constitution of fallen man.
If this be the case, unless human nature has undergone a change, of which neither scripture nor experience affords any evidence, the disease must be in the heart of man now as much as ever; and if it exists it must manifest itself, for a constitutional malady can no more be in the soul and not show itself, than there can be a sickness in the body without evident symptoms of illness.
It is true that the disease does not break out exactly in the same form. It is true that golden calves are not now worshiped, at least the calf is not, if the gold be, nor do Protestants adore images of wood, brass, or stone. But that rank; property, fashion, honor, the opinion of the world, with everything which feeds the lust of the flesh, the lust of the eyes, and the pride of life, are as much idolized now as Baal and Moloch were once in Judea, and Juggernaut now is in the plains of Hindostan, is true beyond all contradiction.
But what is idolatry? To answer this question, let us ask another. What is an idol? Is not this the essence of the idea conveyed by the word, that an idol occupies that place in our esteem and affections, in our thoughts, words and ways, in our dependence and reliance, in our worship and devotedness, which is due to God only? Whatever is to us what the Lord alone should be, that is to us an idol. It is true that these idols differ almost as widely as the peculiar propensities of different individuals. But as both in ancient and modern times the grosser idols of wood and stone were and are beyond all calculation in number, variety, shape, and size, so is it in these inner idols of which the outer are mere symbols and representations.
Nothing has been too base or too brutal, too great or too little, too noble or too vile, from the sun walking in its brightness to a snake, a monkey, an onion, a bit of rag, which man has not worshiped. And these intended representations of Divinity were but the outward symbols of what man inwardly worshiped—for the inward idol preceded the outward, and the fingers merely carved what the imagination had previously devised. The gross material idol, then, whether an Apollo, “the statue which enchants the world,” or a negro fetish, is but a symbol of the inner mind of man.
In that inner mind there are certain feelings and affections, as well as traditional recollections, which sin has perverted and debased, but not extinguished. Such are, a sense of a divine Creator, a dread of his anger and justice, a dim belief in a state after death of happiness or misery, an accountability to him for our actions, and a duty of religious worship. From this natural religion in the mind of man, a relic of the fall, sprang the first idea of idolatry—for the original knowledge of God being lost, the mind of man sought a substitute, and that substitute is an idol—the word, like the similar term “image,” signifying a shape or figure, a representation or likeness of God.
Against this therefore, the second commandment in the Decalogue is directed. Now, this idea of representing God by some visible image being once established by the combined force of depraved intellect and conscience, the debased mind of man soon sought out channels for its lusts and passions to run in, which religion might consecrate; and thus the devilish idea was conceived and carried out, to make a god of SIN. Thus bloodshed, lust, theft, with every other crime, were virtually turned into gods named Mars, Venus, Mercury, and so on; and then came the horrible conclusion, that the more sin there was committed, the more these gods were honored. Need we wonder at the horrible debasement of the heathen world, and the utter prostration of moral principles produced by the worship of idols—or at the just abhorrence and wrath of God against idolatry?
But we need not dwell on this part of the subject. There is another form of idolatry much nearer home; the idolatry not of an ancient Pagan or a modern Hindoo, but that of a Christian.
Idolatry is the very breath of the carnal mind. All that “the old man which is corrupt according to the deceitful lusts,” desires, thirsts after, is gratified by, or occupied with, is its idol—and so far as a Christian is under the influence of this carnal mind, this old man, this evil heart of unbelief, this fallen Adam-nature, this body of sin and death—all which are Scripture terms to express one and the same thing—he bows down to the idol set up in the chambers of imagery.
There is an old Latin proverb, that “love and a cough are two things impossible to be concealed;” and thus, though an idol may be hidden in the heart as carefully as Laban’s teraphim in the camel’s saddle, or the ephod and molten image in the House of Micah, (Judges 18:14), yet it will be discovered by the love shown to it, as surely as the suppressed cough of the consumptive patient cannot escape the ear of the physician.
Nor need we go far, if we would but be honest with ourselves, to find out each our own idol—what it is, and how deep it lies, what worship it obtains, what honor it receives, and what affection it engrosses. Let me ask myself, “What do I most love?” If I hardly know how to answer that question, let me put to myself another, “What do I most think upon? In what channel do I usually find my thoughts flow when unrestrained?” for thoughts flow to the idol as water to the lowest spot in a field.
If, then, the thoughts flow continually to the farm, the shop, the business, the investment, to the husband, wife, or child; to that which feeds lust or pride, worldliness or covetousness, self-conceit or self-admiration—that is the idol which, as a magnet, attracts the thoughts of the mind towards it.
Your idol may not be mine, nor mine yours; and yet we may both be idolaters. You may despise or even hate my idol, and wonder how I can be such a fool or such a sinner as to hug it to my bosom; and I may wonder how a partaker of grace can be so inconsistent as to love such a silly idol as yours. You may condemn me, and I condemn you; and the word of God’s grace and the verdict of a living conscience condemn us both.
O how various and how innumerable those idols are! One man may possess a refined taste and educated mind. Books, learning, literature, languages, general information, shall be his idol. Music, vocal and instrumental, may be the idol of a second; so sweet to his ears, such inward feelings of delight are kindled by the melodious strains of voice or instrument, that music is in all his thoughts, and hours are spent in producing those harmonious sounds which perish in their utterance. Painting, statuary, architecture, the fine arts generally, may be the Baal, the dominating passion of a third. Poetry, with its glowing thoughts, burning words, passionate utterances, vivid pictures, melodious cadence, and sustained flow of all that is beautiful in language and expression, may be the delight of a fourth. Science, mathematical or mechanical, the eager pursuit of a fifth. These are the highest flights of the human mind; these are not the base idols of the drunken feast, the low jest, the mirthful supper, or even that less debasing but enervating idol—sleep and indolence, as if life’s highest enjoyments were those of the swine in the sty.
An idol is not to be admired for its beauty or loathed for its ugliness, but to be hated because it is an idol. You middle-class people, who despise art and science, language and learning, as you despise the ale-house, and ballfield, may still have an idol. Your garden, your beautiful roses, your verbenas, fuchsias, needing all the care and attention of a babe in arms, may be your idol. Or your pretty children, so admired as they walk in the street; or your new house and all the new furniture; or your son who is getting on so well in business; or your daughter so comfortably settled in life; or your dear husband so generally respected, and just now doing so nicely in the farm. Or your own still dearer SELF that needs so much feeding, and dressing and attending to—who shall count the thousands of idols which draw to themselves those thoughts, and engross those affections which are due to the Lord alone?
You may not be found out. Your idol may be so hidden, or so peculiar, that all our attempts to touch it, have left you and it unscathed. Will you therefore conclude that you have none? Search deeper, look closer; it is not too deep for the eye of God, nor too hidden for the eyes of a tender conscience anointed with divine eye-salve. Hidden love is the deepest of all love; hidden diseases the most incurable of all diseases. Search every fold of your heart until you find it. It may not be so big nor so ugly as your neighbor’s; but an idol is still an idol, and an image still an image, whether so small as to be carried in the coat pocket, or as large as a gigantic statue.
Every man has his idol; but it is not every man who sees it. Few groan under it.
“Dear children, keep yourselves from idols.” — 1 John 5:21
“The dearest idol I have known,
Whatever that idol be,
Help me to tear it from my heart,
And worship only Thee.”